Yayılan bir gönderi, James Webb Uzay Teleskobu’nun derin uzayda parlayan bir soru işareti bulduğunu söylüyor. Görüntü gerçek; ama genç yıldız çifti Herbig-Haro 46/47’nin 26 Temmuz 2023’te yayımlanan Webb fotoğrafından kesilmiş bir parça. Bilim insanları soru işaretinin büyük olasılıkla birleşen iki uzak gökada olduğunu düşünüyor; ancak uzaklığı hiç ölçülmedi, yani “dev” sözü bir tahmin. Webb 2024’te açıklaması belli ikinci bir soru işareti daha buldu: bir kümenin kütleçekimiyle büyütülüp beş kez görünen bir gökada çifti.
2023görüntü yayımlandı (26 Temmuz), yeni değil
?soru işaretinin uzaklığı: ölçülmedi
5×ikinci soru işareti (2024): tek gökada çifti beş kez
Derin uzayda dev bir soru işareti mi? Yayılan gönderinin anlatmadıkları
Bu hafta çok paylaşılan bir gönderi, NASA’nın James Webb Uzay Teleskobu’nun neredeyse kusursuz bir soru işareti biçiminde parlayan bir cisim bulduğunu söylüyor. Fotoğraf gerçek. Ancak 26 Temmuz 2023’te yayımlanan bir Webb görüntüsünden kesilmiş bir parça; yani üç yıldan eski ve yeni bir keşif değil.
Görüntünün tamamında Herbig-Haro 46/47 var: güneydeki Yelken (Vela) takımyıldızında, yaklaşık 1.470 ışık yılı uzaktaki çok genç bir yıldız çifti. Yıldızlar yalnızca birkaç bin yaşında ve bir gaz-toz diskinin içinde büyümeyi sürdürüyor; karedeki turuncu loblar onların fışkırttığı jetler. Soru işareti hemen altlarında, çok uzakta, arka planda duruyor.
Peki soru işareti ne?
Henüz kimse kesin bilmiyor. Webb’in bilimsel operasyonlarını yürüten Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü (STScI), onun “büyük olasılıkla uzak bir gökada ya da etkileşen gökadalar” olduğunu söyledi. Gözlemin planlanmasına katılan STScI’dan Christopher Britt’in en iyi tahmini, birleşmekte olan iki gökada: kıvrımdaki ve noktadaki iki parlak bölge çekirdekleri olabilir, kıvrım da birbirleri etrafında dönerken dışarı çekilen bir yıldız kuyruğu olabilir.
Bir yıldız değil: Illinois State Üniversitesi’nden Matt Caplan’ın belirttiği gibi, bir yıldız Webb’in sekiz kollu kırınım ışınlarını gösterirdi. Kırmızı rengi çok uzakta, belki milyarlarca ışık yılı ötede olduğunu düşündürüyor; ama toz da daha yakın bir cismi kızartabilir. Uzaklığı ölçülmedi; dolayısıyla gerçek boyutu da bilinmiyor, gönderideki “dev” sözü bir tahmin.
GörüntüWebb NIRCam, 26 Temmuz 2023
Ön planHerbig-Haro 46/47, genç yıldız çifti
Yıldızların uzaklığı≈ 1.470 ışık yılı (Yelken)
“Soru işareti”arka plan gökadası ya da birleşen çift
Onun uzaklığıhenüz ölçülmedi
İkinci soru işaretiMACS J0417.5-1154, Eylül 2024
İki kozmik soru işareti, iki farklı neden
Özgün Astrometrik animasyonu; sadeleştirilmiştir, ölçekli değildir. Solda: Herbig-Haro 46/47’nin arkasındaki 2023 soru işareti, birleşiyor olabilecek iki gökada olarak; biri kıvrık bir kuyruğa dönüşüyor (en olası açıklama, henüz doğrulanmadı). Sağda: 2024 soru işareti; MACS J0417.5-1154 gökada kümesinin kütlesi tek bir gökada çiftinin ışığını büküp beş görüntü oluşturuyor, noktayı ise ilgisiz bir gökada yapıyor.
Webb ikinci bir soru işareti daha buldu ve bunun açıklaması belli
Eylül 2024’te Webb bir soru işareti daha görüntüledi; bu kez Irmak (Eridanus) takımyıldızındaki, yaklaşık 5 milyar ışık yılı uzaktaki MACS J0417.5-1154 gökada kümesinde. Burada neden biliniyor: kümenin kütlesi uzay-zamanı büküp bir mercek gibi davranıyor, arkasındaki bir gökada çiftini büyütüp beş kez gösteriyor. Bu görüntülerden dördü soru işaretinin kıvrımını çiziyor; noktayı ise rastlantıyla ilgisiz bir gökada oluşturuyor.
Yüzü bize dönük bir sarmal ve yandan görünen tozlu kırmızı bir gökadadan oluşan bu çift, yaklaşık 7 milyar yıl önceki hâliyle görülüyor ve kütlesi Samanyolu’nun o zamanki kütlesine yakın. Kanada’daki Saint Mary’s Üniversitesi’nden Guillaume Desprez, benzer mercek düzenlerinden yalnızca üç ya da dört tane bilindiğini söyledi. Tozlu gökada Hubble’da görünmüyor; yalnızca Webb’in kızılötesi görüntülerinde ortaya çıkıyor.
Neden uzayda sürekli şekiller görüyoruz?
Beynimiz tanıdık desenleri bulmaya ayarlı; buna pareidolia deniyor, bulutlarda yüz görmemizin nedeni de bu. Derin bir Webb görüntüsünde binlerce gökada, çoğu çarpışmalarla ya da kütleçekimsel merceklenmeyle biçim değiştirmiş hâlde yan yana duruyor. Bu yüzden bir kıvrımla bir noktanın soru işareti oluşturacak şekilde dizilmesi göründüğü kadar olağanüstü değil.
2023 soru işaretinin ne olduğunu kesinleştirmek için gökbilimcilerin onun tayfını alması gerekiyor; tayf kırmızıya kaymayı, dolayısıyla uzaklığı verir. O zamana kadar soru işaretine verilecek dürüst yanıt yine bir soru işareti.
İzle: bir dakikadan kısa sürede kozmik soru işareti
Kısa animasyonlu videomuz soru işaretinin ne olduğunu ve neden iki tane olduğunu anlatıyor.
Doğrulama: yayılan gönderi
Çok paylaşılan gönderideki iddialar tek tek:
Doğru“Webb soru işareti biçiminde bir cisim görüntüledi”Evet: Herbig-Haro 46/47 görüntüsünün arka planında.
YanıltıcıYeni bir haber gibi paylaşıldıGörüntü 26 Temmuz 2023’te yayımlandı. Gönderi metninde “ilk kez 2023’te” yazıyor ama başlık onu haber gibi sunuyor.
Kısmen doğru“NASA’nın James Webb teleskobu”Webb, NASA, ESA ve Kanada Uzay Ajansı’nın ortak görevi.
Kısmen doğru“Etkileşen iki uzak gökada olduğu düşünülüyor”STScI bilim insanlarının makul bir tahmini; doğrulanmış bir sonuç değil, tayf alınmadı.
Yanıltıcı“Dev bir cisim”Uzaklığı bilinmediği için boyutu da bilinmiyor.
Doğru“Genç bir yıldız çifti olan Herbig-Haro 46/47’nin arka planında”Doğru: yaklaşık 1.470 ışık yılı uzakta, Yelken takımyıldızında.
İki soru işareti yan yana
2023
2024
Nerede
Herbig-Haro 46/47’nin arkasında (Yelken)
MACS J0417.5-1154 gökada kümesi (Irmak)
Şekli ne yapıyor
büyük olasılıkla birleşen iki gökada
kütleçekimsel mercek: tek gökada çifti beş kez
Uzaklık
ölçülmedi
ışığı ≈ 7 milyar yıl önce yola çıktı
Durum
doğrulanmadı
açıklandı, tayflarla incelendi
Evrenin ölçeğini keşfet
Herbig-Haro 46/47 Yelken takımyıldızında; Orta Avrupa’dan ve Türkiye’nin büyük bölümünden ufkun üstüne çıkamayacak kadar güneyde. Irmak’taki gökada kümesi ise gözle görünmez. Keşfet sayfamızda en yakın yıldızlardan milyarlarca ışık yılı ötedeki gökadalara kadar uzaklıkları, boyutları ve hızları karşılaştırabilirsin.
James Webb teleskobu uzayda soru işareti mi buldu?
Evet. Webb’in 26 Temmuz 2023’te yayımlanan Herbig-Haro 46/47 görüntüsünün arka planında soru işareti biçiminde bir cisim görülüyor. Ekim 2026’da yayılan gönderi bu eski görüntünün kesilmiş bir parçasını gösteriyor.
Webb görüntüsündeki soru işareti ne?
Büyük olasılıkla uzak bir gökada ya da biri kıvrık bir kuyruğa uzamış, etkileşen iki gökada. Tayfı ve uzaklığı ölçülmediği için bu henüz doğrulanmadı.
Soru işareti ne kadar uzakta?
Bilinmiyor. Kırmızı rengi büyük bir uzaklığa, belki milyarlarca ışık yılına işaret ediyor; ama toz daha yakın bir cismi de kızartabilir. Önündeki genç yıldızlar yaklaşık 1.470 ışık yılı uzakta.
Uzayda başka bir soru işareti var mı?
Evet. Webb 2024’te MACS J0417.5-1154 gökada kümesinde bir tane buldu: kütleçekimsel merceklenmeyle beş kez görünen bir gökada çifti; noktası ilgisiz bir gökada. Işığı yaklaşık 7 milyar yıl önce yola çıktı.
Kaynaklar ve hesaplama
Kaynaklar: STScI/NASA, Herbig-Haro 46/47 NIRCam görüntüsü (26 Temmuz 2023; görüntü işleme Joseph DePasquale, STScI); Space.com (28 Temmuz 2023), STScI ve Matt Caplan’ın (Illinois State Üniversitesi) yorumlarıyla; National Geographic (Ağustos 2023), Christopher Britt (STScI) ve David Helfand (Columbia Üniversitesi); Snopes; ESA/Webb “questionmark1” görüntüsü ve NASA duyurusu (4 Eylül 2024); Sci.News (5 Eylül 2024), Guillaume Desprez, Marcin Sawicki ve Vicente Estrada-Carpenter’dan (Saint Mary’s Üniversitesi) alıntılar.
Konumlar ve saatler, Astrometrik’in kullandığı gökyüzü hesaplama kütüphanesiyle (Astronomy Engine) yeniden hesaplandı; Viyana ve İstanbul saatleri yerel saattir. Bu sayfadaki çizimler Astrometrik’e aittir.